Vrouwelijke innovators

Hoe vrouwelijke ENIAC programmeurs aan de wieg stonden van de huidige software-industrie

Joyce Riha Linik Schrijfster

Toen vrouwen steeds meer hun steentje gingen bijdragen aan de Tweede Wereldoorlog werd er een zeer geheim programma gestart door de Amerikaanse legertop, waarbij zes vrouwelijke wiskundigen werden uitgezocht om instructies voor de ENIAC te coderen, ’s werelds eerste volledige elektronische digitale computer. Hun werk vormde de basis voor de moderne software-industrie.

Toen Betty “Jean” (Jennings) Bartik tijdens de Tweede Wereldoorlog haar wiskundediploma behaalde op het platteland van Missouri, stelde haar academisch adviseur een carrière voor als lerares binnen de kleine gemeenschap waar ze woonde.

Bartik zag haar mannelijke leeftijdsgenoten echter massaal naar het front vertrekken en verlangde zelf ook naar een avontuurlijk bestaan. Ze vond een baan in Philadelphia als menselijke computer en werd al gauw lid van een groep vrouwelijke wiskundigen, die ingehuurd werden om bij te dragen aan het winnen van de oorlog door de baan van raketten te bepalen.

Samen met de vijf andere vrouwen schreef ze de instructies voor ’s werelds eerste volledige elektronische programmeerbare computer. Hiermee lanceerden ze de moderne software-industrie en veranderden ze uiteindelijk de wereld.

Tot voor kort leefden de dames echter een anoniem bestaan in de schaduw.

Betty “Jean” Jennings Bartik (links), Marlyn Wescoff Meltzer (midden) en Ruth Lichterman Teitelbaum (rechts). Met dank aan de archieven van de Universiteit van Pennsylvania

“De vrouwen achter ENIAC zijn ware pioniers,” vertelde Kathy Kleiman, een in internetwetgeving en –beleid gespecialiseerde advocate voor het in Washington gebaseerde kantoor Fletcher, Heald & Hildreth en oprichtster van het ENIAC Programmers Project.

“Ze kwamen uit verschillende achtergronden en behaalden allen een diploma te behalen, wat een hele prestatie op zich is,” vertelde ze. “In een tijdperk waarin hoog opgeleide vrouwen buiten het onderwijs nauwelijks aan een baan konden komen programmeerden zij de eerste elektronische computer, die het informatietijdperk inluidde .”

Het programmeren van de ENIAC

Tussen 1942 en 1945 nam het leger ongeveer 100 vrouwelijke wiskundigen aan om ballistische banen te berekenen door een complexe reeks differentiaalvergelijkingen op te lossen.

Deze vrouwelijke Electronic Numerical Integrator and Computer (ENIAC) programmeurs losten de vergelijkingen op door vele factoren mee te laten wegen, waaronder luchtdruk, luchtvochtigheid en zelfs de draaiing van de aarde.

“Elke vuurtabel bestond uit ongeveer duizend banen,” Legde Bartik ooit uit. “Het duurde 30 tot 40 uur om er één handmatig uit te rekenen.”

Maar zelfs door zes dagen per week aan het project te werken kregen de menselijke computers de duizenden berekeningen niet op tijd af, gezien de tijdsdruk van de oorlog die op de achtergrond woedde. Om het proces te versnellen zette het leger een zeer geheim project op dat werd geleid door twee instructeurs van de Moore School; de natuurkundige dr. John Mauchly en de ingenieur J. Presper Eckert. Zij moesten de Electronic Numerical Integrator and Computer (ENIAC) bouwen.

Betty “Jean” Jennings Bartik (links) en Frances “Fran” Bilas Spence. Met dank aan de archieven van de Universiteit van Pennsylvania.

De ENIAC was een zwarte stalen reus van 24 meter lang, 2,4 meter hoog en een gewicht van 30 ton. Hij vulde een enorme kamer op en bestond uit 18.000 vacuümbuizen, honderden kabels en 3.000 schakelaars.

In theorie zou de ENIAC de berekeningen automatiseren en de ballistische tabellen duizend keer sneller dan mensen kunnen berekenen. Maar eerst moest hij nog worden geprogrammeerd.

Het leger wees Bartik, Betty (Snyder) Holberton, Marlyn (Wescoff) Meltzer, Ruth (Lichterman) Teitelbaum, Kay (McNulty) Mauchly Antonelli en Frances “Fran” (Bilas) Spence aan om de klus te klaren.

Er was geen handleiding voor de ENIAC, geen referentiegids, geen besturingssysteem en geen computertaal. De vrouwen kregen zelfs geen toegang tot de machine voordat hun veiligheidsmachtiging werd goedgekeurd. Daarvoor kregen ze alleen een bedradingsschema te zien van de 40 panelen waar de machine uit bestond.

Foto genomen tijdens de onthulling van de ENIAC in februari 1946. Met dank aan de archieven van de Universiteit van Pennsylvania.

De ENIAC bestond in principe uit een verzameling elektronische rekenmachines die een aantal wiskundige functies konden uitvoeren. Deze machines werden bediend door een netwerk van elektrische kabels en de combinatie van een stekkerbord met drie draagbare functietafels, elk met 1.200 schakelaars met tien standen, die werden gebruikt om getallentabellen in te vullen. Door de kabels en schakelaars te bedienen konden de vrouwelijke ENIAC programmeurs de computer de opdracht geven om stap voor stap differentiaalvergelijkingen op te lossen.

Hoewel de oorlog was afgelopen voordat de ENIAC klaar was, bestond er geen twijfel over dat de razendsnelle machine voor talloze andere toepassingen kon worden gebruikt. In 1945 werd hij ingezet om een probleem uit Los Alamos op te lossen, wat volgens sommigen de sleutel voor de waterstofbom was.

In februari 1946, enkele maanden na het einde van de oorlog, onthulde het Amerikaanse leger de ENIAC aan pers en publiek.

Tijdens een indrukwekkende vertoning in het donker om de flitsende lichten van de accumulatoren te benadrukken, berekende de ENIAC de gehele baan van een raket – rekening houdend met variabelen zoals afstand, wind, temperatuur et cetera – in minder dan 20 seconden, niet alleen duizenden keren sneller dan een mens de berekeningen had kunnen uitvoeren, maar ook sneller dan het projectiel daadwerkelijk zijn doel zou kunnen bereiken.

Mauchly en Eckert kregen in één klap de heldenstatus en hun roem werd uitbundig gevierd.

De vrouwelijke ENIAC programmeurs werden in de daaropvolgende veertig jaar echter nauwelijks genoemd.

Uit de schaduw

Ergens in de jaren 80, toen Kleiman aan Harvard studeerde, viel het haar op dat het aantal vrouwen in haar informaticaklas steeds verder af nam en dat er geen vrouwelijke faculteit op de afdeling was. In haar zoektocht naar rolmodellen dook ze de geschiedenisboeken in, waar twee figuren in opdoken: Ada Lovelace in de 19e eeuw, en kapitein (later Rear Admiral) Grace Hopper in de 20e.

“Blijkbaar kon er maar één vrouw per eeuw succesvol worden op het gebied van computers,” vertelde Kleiman, die dat idee onacceptabel vond.

Met dank aan de archieven van de Universiteit van Pennsylvania

Ze zette haar onderzoek voort en ontdekte foto’s van de onthulling van de ENIAC in 1946, met daarop – naast Mauchly en Eckert, die in het onderschrift werden vermeld – een aantal onbekende vrouwen.

Kleimans werd nieuwsgierig en ze nam contact op met een in computers gespecialiseerde geschiedkundige. Hij vertelde haar dat de vrouwen op de foto waarschijnlijk “refrigerator ladies” waren, oftewel modellen die in dat tijdperk voor apparaten poseerden. Kleiman liet zich hier niet door overtuigen.

“Op elke foto waren de vrouwen druk bezig met de kabels en schakelaars van de ENIAC,” vertelde ze. “Ze leken precies te weten waar ze mee bezig waren.”

Door nog verder te graven ontdekte Kleiman een zinnetje in een autobiografie van een man die ooit de ENIAC-dames leidde. Daarin vond ze de namen van de vrouwen op de foto’s. Meer had ze niet nodig om ze op te sporen.

In 1986, bezocht Kleiman de 40e verjaardag van de ENIAC groep, waar ze haar rolmodellen eindelijk persoonlijk kon ontmoeten. Ze deelde hun verhalen met de wereld, eerst door samen te werken aan een artikel met journalist Thomas Petzinger Jr. van de  Wall Street Journal en vervolgens door de documentaire The Computers: The Remarkable Story of the ENIAC Programmersmede te produceren.

Tijdens dat proces bleek dat een aantal van de vrouwen ook na de oorlog belangrijke bijdragen leverden aan de computerindustrie.

Bartik leidde het team dat de ENIAC om wist te bouwen tot één van ’s werelds eerste zogenaamde stored-program computers. Daarnaast heeft ze meegewerkt aan de  BINAC en UNIVAC 1 computers.

Holberton was verantwoordelijk voor een aantal doorbraken op het gebied van computers, vertelde Kleiman. Hieronder vielen de ontwikkeling van de eerste computercode, het eerste sorteeralgoritme en de eerste softwaretoepassing. Daarnaast was ze verantwoordelijk voor de uitstraling van vroege computers, omdat ze na de enorme ENIAC nooit meer een zwarte computer wilde zien.

Toen het ware verhaal van de zes dames achter de ENIAC aan het licht kwam volgden al gauw meer onderscheidingen.

In 1997 werden alle zes dames opgenomen in de Women in Technology International Hall of Fame.In hetzelfde jaar ontving Holberton een Ada Lovelace Award van de Association of Women in Computing en de Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) Computer Pioneer Award. In 2008 werd Bartik benoemd als fellow van het Computer History Museum.

Daarnaast zijn de vrouwen van de ENIAC een rolmodel geworden voor talloze vrouwen en meiden die geïnteresseerd zijn in een technische carrière.

 

Dit artikel delen

Gerelateerde onderwerpen

Onderwijs Technologische innovatie

Lees dit hierna